Artykuł przedstawia wyniki symulacji prototypu wysokoobrotowego silnika SRM opracowanych przez zespół należący do SKN AGH proMOTOR. Symulacja silnika została wykonana w oprogramowaniu Ansys Motor-CAD. Zbadano podstawowe właściwości elektromagnetyczne, termiczne i mechaniczne silnika. Wyznaczono kąty komutacji niezbędne do uruchomienia maszyny i zweryfikowano efektywność układu chłodzenia.
Spis treści
Podstawowe informacje o projekcie silnika
Będący tematem artykułu, prototyp wysokoobrotowego silnika reluktancyjnego przełączalnego SRM został zaprojektowany przez jednego z członków koła naukowego na podstawie obliczeń analitycznych. Otrzymane wyniki posłużyły do przeprowadzenia symulacji w programie Motor-CAD. Pomimo unikalności silnika, oprogramowanie zapewniło niezbędne narzędzia do odwzorowania geometrii (precyzyjne dopasowanie dzięki wykorzystaniu importu szkiców elementów) i warunków pracy silnika.
Silnik zaprojektowano w konfiguracji 6/4, czyli jako trójfazowy, posiadający 6 zębów stojana i 4 zęby wirnika. Stojan i wirnik stworzono ze stali elektrotechnicznej o niskiej stratności, a uzwojenie z miedzi. Symulacje, których rezultaty przedstawiono w artykule, wykonano dla prędkości znamionowej silnika, wynoszącej 15 000 obr/min. Moc znamionowa zakładana w obliczeniach projektowych wynosi 7,5 kW, natomiast sprawność co najmniej 90 %.
Wizualizację modelu 3D zaprojektowanego silnika umieszczono na rys. 1.

Symulacja silnika w Ansys Motor-CAD
Poniżej przedstawiono wyniki analiz symulacyjnych. Omówiono dwa kluczowe obszary związane z pracą silnika – jego właściwości elektromagnetyczne i termiczne.
- Właściwości elektromagnetyczne
Głównym z zadań było wyznaczenie optymalnych wartości kątów komutacji silnika (celem uproszczenia dalej nazywanych kątami On – załączenia i Off – wyłączenia) dla różnych prędkości obrotowych. W przypadku przedstawionego projektu jako priorytet przyjęto znalezienie kątów On/Off zapewniających prawidłowy rozruch i ciągłą pracę silnika dla jednej, ustalonej prędkości. Problematykę stworzenia kontrolera z wbudowanym algorytmem optymalizacyjnym pozostawiono na dalsze etapy prac badawczych.
Symulacja silnika w Ansys Motor-CAD pozwala obliczyć optymalne kąty komutacji względem kryterium maksymalnego momentu w sposób niemal automatyczny. Korzystając z tej opcji, stworzono rys. 2 dobranych przez program kątów On/Off dla prędkości z przedziału od 0 do 15 000 obr/min. Najbardziej istotna była wartość dla prędkości znamionowej, wynosząca -20,31° (załączenia; w stopniach elektrycznych) i 139,69° (wyłączenia).

kryterium maksymalnego momentu
Wartości kątów nie mogły zostać obliczone z pełną dokładnością dla całego przewidzianego zakresu prędkości, dlatego należało upewnić się, co do poprawności wykonanego wykresu. W tym celu dla konkretnych prędkości obrotowych porównano charakterystyki prądów fazowych i indukcyjności własnej fazowej. Jako przykład na rys. 3 pokazano zmiany wartości tych parametrów dla prędkości znamionowej.


w zależności od kąta położenia wirnika
Charakterystyki z rys. 3 są ważne ze względu na efektywne wytwarzanie momentu elektromagnetycznego przez silnik SRM. Przy pracy silnikowej uzwojenie należy zasilić prądem w trakcie narastania indukcyjności własnej uzwojenia fazy. Istotę powiązania przebiegu prądu fazowego z przebiegiem indukcyjności wyjaśnia zależność (1). Z powyższego wynika, że dzięki precyzyjnemu sterowaniu kątami On/Off można zapewnić lepsze dopasowanie właściwości maszyny do stawianych wymagań.

Tem [Nm] – moment elektromagnetyczny silnika SRM;
L [H] – indukcyjność; i [A] – prąd fazowy; Θ [°] – kąt położenia wirnika
W kolejnym kroku zbadano kształt i wartość momentu statycznego. Zobrazowano go na rys. 4, na którym widać dwa przebiegi – jeden wykreślony metodą wykorzystującą analityczny model maszyny, a drugi metodą FEA [ang. Finite Element Analysis]. Metoda elementów skończonych powinna z większą dokładnością uwzględnić wpływ nieliniowych zjawisk magnetycznych zachodzących w silnikach SRM, zwłaszcza pod dużym obciążeniem. Symulacja w tym module zajmuje jednak więcej czasu, dlatego w przypadku doświadczeń o dużej powtarzalności bardziej opłacalne wydaje się skorzystanie z szybszego trybu Analytic.
Wykres na rys. 4 został wykonany dla wszystkich faz jednocześnie, czyli odpowiada momentowi wyjściowemu na wale silnika. Obie metody obliczeniowe wykorzystane podczas symulacji przyniosły podobne rezultaty, więc w omawianym przypadku dokładność trybu analitycznego jest w pełni zadowalająca.
Wartość maksymalną osiąganego momentu (FEA) program ustalił na 5,09 Nm (we wcześniejszych obliczeniach projektowych otrzymano 4,77 Nm), natomiast średnią na 3,51 Nm. W takiej sytuacji dość wysokie są tętnienia momentu, wynoszące 74 %. Należy jednak zauważyć, że w przypadku metody bezpośredniego sterowania kątami On/Off bez pętli korygującej pogorszenie poziomu tętnień jest charakterystycznym skutkiem maksymalizacji momentu. Zadowala natomiast sprawność maszyny wynosząca około 94 %, która potwierdza założenia projektowe.

w zależności od kąta położenia wirnika
Przeprowadzono również analizę momentu i mocy w zależności od prędkości obrotowej. Pokazana na rys. 5 charakterystyka mechaniczna silnika została wykreślona na podstawie zoptymalizowanych kątów komutacji z rys. 2. Linią przerywaną zaznaczono na niej przybliżony punkt zmiany strefy pracy z obszaru stałego momentu na obszar stałej mocy. Granica stref występuje umownie dla prędkości nazywanej prędkością podstawową maszyny [ang. base speed].

Wyznaczono krzywe magnesowania silnika (rys. 6), tzn. wartości magnetycznego strumienia sprzężonego w zależności od wartości prądów fazowych dla różnych położeń wirnika. Wraz ze zbliżaniem się zęba wirnika do pozycji wyrównanej z zębem stojana (zęby ustawione idealnie naprzeciw siebie) krzywe stają się coraz bardziej nieliniowe, a indukcyjność wzrasta, co przekłada się na wyższe wartości strumienia. Kolor zielony tworzy pole między najwyżej i najniżej położoną krzywą zwane pętlą przetwarzania energii [ang. Energy Conversion Loop]. Wskazuje ona między innymi, ile dostarczonej energii zostanie przekształcone na energię mechaniczną (sprawność konwersji), czyli generowany moment, a także pozwala określić straty. Najważniejsze wielkości strat zamieszczono w tabeli 1.

Tab. 1. Wartości strat występujących w silniku
Straty w miedzi stojana (rezystancyjne DC) | 138,20 | [W] |
Całkowite straty w miedzi stojana (DC + AC) | 178,28 | [W] |
Straty stojana w żelazie (jarzmo + zęby) | 117,50 | [W] |
Straty wirnika w żelazie (jarzmo + zęby) | 49,61 | [W] |
Silniki wysokoobrotowe są szczególnie narażone na odkształcenia mechaniczne. Wyznaczono zatem wielkości sił elektromagnetycznych działających na stojan i wirnik podczas pracy maszyny. W formie przykładu przedstawiono amplitudy składowych harmonicznych sił radialnych i tangencjalnych stojana na rys. 7. Na jego podstawie można stwierdzić, że widmo zawiera wyłącznie składowe parzyste (spowodowane symetryczną budową silnika) i dominują siły promieniowe (zwiększające wibracje i hałas).

Uzyskane wartości sił mogłyby zostać wykorzystane w sprzężeniu z analizą modalną NVH [ang. Noise, Vibration, and Harshness] w celu oceny ryzyka wystąpienia rezonansu wibroakustycznego. W dłuższej perspektywie taki rezonans spowodowałby trwałe uszkodzenie maszyny. Poziom wibracji wzrasta wraz z prędkością obrotową, dlatego zjawisko to nie powinno zostać zlekceważone.
- Termika
Sprawdzono, czy zaprojektowany silnik wymaga zaimplementowania dodatkowego układu chłodzenia. Za najlepszą opcję finansową uznano chłodzenie zewnętrznym wentylatorem o stałej wartości objętościowego przepływu powietrza wynoszącej 1500 l/min (90 m3/h). Zastosowano okrągłe otwory wlotowe na pokrywie i wylotowy otwór wentylacyjny na całym obwodzie obudowy z kratownicą ochronną (kierunek przepływu powietrza pokazuje rys. 8). Wartość temperatury otoczenia ustawiono na 40 °C.
Temperatury stanu ustalonego obliczone przez program w różnych punktach przekroju silnika pokazano na rys. 9.


i z dołączonym układem chłodzenia (b)
Porównując wyniki symulacji termicznych widać, że brak zamontowanego układu chłodzenia jest niewskazany. Zaobserwowane temperatury elementów na rys. 9a przekraczają bezpieczne wartości, dochodząc do ponad 200 °C, co przykładowo mogłoby spowodować stopienie izolacji lub uzwojenia. Zastosowane chłodzenie powietrzem (rys. 9b) o przepływie wynoszącym zaledwie 1500 l/min eliminuje ten problem.
Poza temperaturami w przekroju silnika wygenerowano bardziej szczegółowe mapy temperaturowe konkretnych elementów, takich jak żłobek stojana na rys. 10. Dzięki nim uzyskano informacje o najsilniej nagrzewających się punktach konstrukcji, a tym samym najbardziej narażonych na uszkodzenie.

Oprócz doświadczeń w stanie ustalonym monitorowano zmiany wielkości temperatur w czasie.

Na podstawie rys. 11 można zauważyć, że każdy z elementów posiada inną dynamikę nagrzewania. Wynika to z właściwości materiałowych (na przykład miedź posiada współczynnik przewodzenia ciepła o rząd wielkości większy od stali elektrotechnicznej) lub sposobu rozmieszczenia w konstrukcji (temperatura zewnętrznej powierzchni wirnika zmienia się analogicznie jak temperatura obracającego się wału). Odpowiednio przeprowadzona analiza stanów dynamicznych zapobiega przegrzaniu materiałów szybko reagujących na gwałtowne zmiany temperatury, występujące chociażby podczas nagłych awarii. Warto wspomnieć, że dzięki zastosowanemu chłodzeniu elementy silnika nagrzewały się w czasie kilkukrotnie dłuższym.
Podsumowanie
Przeprowadzenie symulacji silnika w Ansys Motor-CAD umożliwiło szybką realizację postawionych zadań i wypracowanie efektywnych rozwiązań. Wyznaczono kąty komutacji dla różnych prędkości obrotowych. Wykreślono charakterystykę wielofazowego momentu statycznego, a także indukcyjności i prądów fazowych od położenia wirnika. Wygenerowano pętlę przetwarzania energii oraz obliczono wielkość strat. Sprawdzono termikę maszyny i skuteczność dobranego systemu chłodzenia. Mając na uwadze wytrzymałość mechaniczną, zbadano siły elektromagnetyczne oddziałujące na konstrukcję.
Symulacje maszyn elektrycznych nie zastąpią rzeczywistych pomiarów, gdyż niejednokrotnie upraszczają zachodzące w nich zjawiska albo nie uwzględniają fizycznych ograniczeń aparatury. Jednak połączenie badań eksperymentalnych z metodami numerycznymi wydaje się być kierunkiem przyszłościowym, mogącym przynieść duże korzyści. Nie bez znaczenia pozostaje także możliwość obrazowego podglądu zjawisk zachodzących w maszynie, uzupełniająca wiedzę teoretyczną.
Autor: Paweł Piotrowicz, Studenckie Koło Naukowe AGH Maszyn i Napędów Elektrycznych proMOTOR

Jeśli to, co piszemy, ma dla Ciebie sens – zapisz się na nasz newsletter! Szanujemy Twój czas, dlatego nie spamujemy. Piszemy tylko wtedy, gdy mamy do przekazania konkretną wiedzę: od aktualizacji oprogramowania Ansys i artykułów technicznych, po case studies naszych Klientów. To także najszybszy sposób, by trzymać rękę na pulsie w kwestii nadchodzących wydarzeń i nowych terminów szkoleń. Krótko, merytorycznie i na temat. |
